«Xarajat plyus» usuli: afzalliklari, kamchiliklari va qachon mos keladi

«Xarajat plyus» (cost-plus) usulida narx shunday hisoblanadi: mahsulot yoki xizmatning to‘liq tannarxi aniqlanadi va unga oldindan belgilangan ustama qo‘shiladi. Mantiq oddiy: har bir savdo xarajatlarni qoplaydi va rejalashtirilgan foydani beradi. Bu usul ishlab chiqarishda, qurilishda, buyurtma ishlarida va savdoda keng tarqalgan.

Qanday ishlaydi

1. Bir birlik uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar hisoblanadi — materiallar, ish haqi.
2. Bilvosita xarajatlar taqsimlanadi — ijara, boshqaruv, uskunalar.
3. To‘liq tannarx topiladi.
4. Kompaniya siyosatiga ko‘ra ustama qo‘shiladi.
5. Natija — sotuv narxi.

Ustama hajmi soha odatlari, kompaniya maqsadlari va xavf darajasiga qarab belgilanadi.

Kuchli tomonlari

• Oddiylik. Hisoblash oson, xodimlarga tushuntirish oson.
• Xarajatlar qoplanadi. Agar tannarx to‘g‘ri hisoblangan bo‘lsa, zarar bilan sotish xavfi kam.
• Asoslash oson. Mijoz yoki buyurtmachiga narx qanday shakllanganini ko‘rsatish mumkin — bu davlat xaridlari va B2B shartnomalarda qulay.
• Barqarorlik. Agar raqobatchilar ham shunga o‘xshash usul ishlatsa, narx urushi ehtimoli kamroq.
• Ko‘p mahsulotli kompaniya uchun qulay. Yuzlab pozitsiya uchun narxni tez belgilash mumkin.

Cheklovlari

Mijozni hisobga olmaydi. Agar mijoz mahsulotni yuqori qadrlasa, siz ortiqcha arzon sotasiz va foydani boy berasiz. Agar qadrlamasa, narx bozor uchun juda yuqori bo‘ladi.

Raqobatni hisobga olmaydi. Raqobatchilarning xarajati pastroq bo‘lsa, sizning narxingiz raqobatbardosh bo‘lmaydi.

Samarasizlikni mukofotlaydi. Xarajatlar oshsa, narx ham oshadi — kompaniyada xarajatlarni kamaytirishga rag‘bat kamayadi.

Sotuv hajmiga bog‘liqlik. Bilvosita xarajatlarni taqsimlash rejalashtirilgan hajmga bog‘liq. Hajm kam bo‘lsa, haqiqiy tannarx hisoblangandan yuqori chiqadi.

Doimiy ustama noto‘g‘ri. Turli mahsulotlar uchun bir xil ustama — ba’zilari bozordan qimmat, ba’zilari arzon.

Qachon mos keladi

• Buyurtma ishlari va loyihalar — har bir buyurtma noyob, solishtirish uchun bozor narxi yo‘q.
• Davlat va korporativ shartnomalar — narxni asoslash talab qilinadi.
• Tannarxi barqaror va yaxshi ma’lum mahsulotlar.
• Raqobat kuchsiz yoki mahsulotlar bir xil bo‘lgan bozorlar.
• Yangi mahsulot uchun boshlang‘ich mo‘ljal — keyin bozorga qarab moslash.

Qachon ehtiyot bo‘lish kerak

• Mahsulot kuchli farqlanadi va mijoz uchun yuqori qadriyatga ega.
• Raqobat narx bo‘yicha qattiq.
• Xarajatlar beqaror — valyuta, xom ashyo.
• Sotuv hajmi oldindan noaniq.

Usulni qanday to‘ldirish

«Xarajat plyus»ni yolg‘iz ishlatmang. Hisoblangan narxni ikki savol bilan tekshiring:

1. Raqobatchilar bunday mahsulot uchun qanday narx so‘raydi va biz qayerdamiz?
2. Mijoz bu narxni mahsulot beradigan foyda bilan solishtirganda adolatli deb biladimi?

Agar hisoblangan narx bozordan ancha past bo‘lsa — ustamani oshirish imkoniyati bor. Ancha yuqori bo‘lsa — xarajatlarni tahlil qiling yoki farqni kuchaytiring.

Xatolar

• Bilvosita xarajatlarni unutish.
• Ustamani yillar davomida o‘zgartirmaslik.
• Tannarxni optimistik sotuv hajmi bilan hisoblash.